1․ Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպիսի՞ն էր դրությունը Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի կազմում գտնվելու
շրջանում։

Ադրբեջանի կազմում գտնվելու տարիներին Լեռնային Ղարաբաղը ենթարկվում էր հետևողական հայաթափման և տնտեսական մեկուսացման, որը հաճախ անվանում են «սպիտակ ցեղասպանություն»։ Բաքվի իշխանություններն արհեստականորեն փոխում էին մարզի ժողովրդագրական պատկերը՝ բնակեցնելով ադրբեջանցիների և ճնշելով հայերի սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային իրավունքները՝ նպատակ ունենալով Արցախը զրկել իր հայկական ինքնությունից և կտրել Հայաստանի հետ ցանկացած կապից։

2․ Բացատրի՛ր։ Ինչպե՞ս տեղի ունեցավ Սումգայիթյան
ոճրագործությունը։

Սումգայիթյան ոճրագործությունը տեղի ունեցավ 1988 թվականի փետրվարի 27-ից 29-ը՝ որպես պատասխան Արցախի հայության խաղաղ և օրինական պահանջներին։ Ադրբեջանական իշխանությունների թողտվությամբ և հովանավորությամբ Սումգայիթ քաղաքում սկսվեցին հայ բնակչության կանխամտածված ու դաժան սպանություններն ու թալանը։ Ամբոխը, զինված մետաղյա ձողերով ու ինքնաշեն զենքերով, նախապես կազմված ցուցակներով ներխուժում էր հայերի բնակարաններ՝ իրականացնելով վայրագություններ, որոնք ուղեկցվում էին բացառիկ դաժանությամբ։ Խորհրդային բանակը քաղաք մտավ միայն երեք օր անց, երբ հիմնական ոճրագործությունն արդեն ավարտված էր, ինչն ապացուցում է, որ ջարդերը նպատակ ունեին ահաբեկել հայությանը և կանխել Արցախյան շարժումը։

3․ Վերլուծի՛ր։ Ի՞նչ քաղաքականություն էր վարում
ԽՍՀՄ իշխանությունը ԼՂ-ի հարցի շուրջ։ Կարծիքդ
հիմնավորի՛ր օրինակներով

ԽՍՀՄ իշխանությունները վարում էին երկդիմի և ադրբեջանամետ քաղաքականություն, որը նպատակ ուներ ամեն գնով պահպանել խորհրդային սահմանների անփոփոխելիությունը՝ անտեսելով արցախահայության ինքնորոշման իրավունքը։ Մոսկվան միտումնավոր խեղաթյուրում էր հարցի էությունը՝ այն ներկայացնելով որպես զուտ սոցիալ-տնտեսական խնդիր և խուսափելով քաղաքական լուծումներից։ Կենտրոնական իշխանությունը ոչ միայն համարժեք չարձագանքեց Սումգայիթի և Բաքվի հայկական ջարդերին, այլև ի վերջո անցավ բացահայտ ուժային ճնշումների։ Դրա ամենացայտուն օրինակը խորհրդային բանակի մասնակցությամբ իրականացված «Օղակ» գործողությունն էր, որի ժամանակ Մոսկվան ուղղակիորեն օգնում էր Ադրբեջանին բռնի տեղահանել հայկական բնակավայրերը՝ փորձելով զենքի ուժով կոտրել ազգային-ազատագրական շարժումը։

4․ Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված ԼՂԻՄ-ի դիմումը մերժելու ԽՍՀՄ իշխանությունների որոշումը։

Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի (ԼՂԻՄ) նկատմամբ վարվող քաղաքականությունն ու դրա հետևանքով ստեղծված ծանր դրությունը պայմանավորված էին մի քանի փոխկապակցված գործոններով, որոնք ունեին թե՛ քաղաքական, թե՛ ռազմավարական նպատակներ։

Առաջնային պատճառը Ադրբեջանի իշխանությունների ծավալապաշտական ձգտումն էր՝ Արցախը տեսնել որպես բացարձակ ադրբեջանաբնակ տարածք, ինչի համար կիրառվում էր ժողովրդագրական կազմի արհեստական փոփոխությունը։ Սա իրականացվում էր հայերի համար սոցիալ-տնտեսական անտանելի պայմաններ ստեղծելով և միաժամանակ ադրբեջանցիների ներհոսքը խրախուսելով։ Տնտեսական առումով ԼՂԻՄ-ը միտումնավոր կերպով կտրվում էր Հայաստանից և վերածվում Ադրբեջանի համար հումքային կցորդի, ինչը նպատակ ուներ թուլացնել հայկական գործոնը և կոտրել ազգային ինքնագիտակցությունը։

Մյուս կողմից, այս ամենը հնարավոր էր դառնում ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանության «բաժանիր, որ տիրես» սկզբունքի պատճառով։ Մոսկվան շահագրգռված էր պահպանել լարվածությունը միութենական հանրապետությունների միջև, որպեսզի հանդես գա որպես միակ իրավարար և վերահսկի իրավիճակը։ Արդյունքում, տասնամյակներ շարունակվող մշակութային ճնշումները, պատմության կեղծարարությունը և հայկական հետքի վերացումը պայմանավորված էին Արցախը վերջնականապես յուրացնելու և այնտեղից հայկական գործոնը լիովին բացառելու ռազմավարական ծրագրով։

5․ Ընդհանրացրո՛ւ։ Ի՞նչ գործողությունների միջոցով
էր Ադրբեջանի իշխանությունը ընդլայնում իր ազդեցությունը ԼՂԻՄ-ում ԽՍՀՄ տարիներին։

Ադրբեջանի իշխանությունները ԽՍՀՄ տարիներին ԼՂԻՄ-ում իրենց ազդեցությունն ընդլայնում էին հետևողական հայաթափման և տարածքի յուրացման քաղաքականությամբ։ Սա իրականացվում էր նպատակաուղղված ժողովրդագրական փոփոխություններով, երբ նոր ադրբեջանական բնակավայրեր էին հիմնվում և արհեստականորեն մեծացվում էին Շուշիի ու Խոջալուի նման կենտրոնները՝ փոխելով էթնիկ հավասարակշռությունը։ Տնտեսական ոլորտում մարզը միտումնավոր վերածվում էր հումքային կցորդի, որի բոլոր հաղորդակցության ուղիներն ու ենթակառուցվածքները տանում էին դեպի Բաքու՝ կտրելով բնական կապը Հայաստանի հետ։

Միաժամանակ, վարվում էր կոշտ կադրային քաղաքականություն՝ ղեկավար պաշտոններում նշանակելով ադրբեջանցիների, և իրականացվում էր մշակութային ագրեսիա, որի շրջանակներում հայկական հուշարձանները յուրացվում կամ ոչնչացվում էին։ Այս գործողությունների հիմքում ընկած էր Արցախը Հայաստանից աշխարհագրորեն և տնտեսապես մեկուսացնելու ռազմավարությունը, որպեսզի ժամանակի ընթացքում մարզը վերջնականապես կորցնի իր ազգային դիմագիծը։

6․ Գնահատի՛ր։ Ինչո՞ւ տեղի ունեցավ Սումգայիթյան ոճրագործությունը։

Սումգայիթյան ոճրագործությունը պատահական բռնություն չէր, այլ Ադրբեջանի պետական մակարդակով կազմակերպված պատժիչ գործողություն՝ ուղղված Արցախյան շարժումը սաղմնային վիճակում ճնշելուն։ Դրա իրականացումը պայմանավորված էր հայությանը ահաբեկելու և «կանխարգելիչ» հարված հասցնելու ձգտումով, որպեսզի ուժի և սարսափի միջոցով կանխվեր ինքնորոշման հետագա պահանջները։ Ոճրագործության ծրագրված բնույթի մասին են վկայում հայերի բնակության հասցեների նախապես կազմված ցուցակները, զենքերի պատրաստումը և իրավապահ մարմինների բացահայտ անգործությունը։

Միևնույն ժամանակ, ոճրագործությանը նպաստեց ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների հանցավոր հապաղումը և դեպքերը որպես «վայրագություն» որակելու փորձը, ինչը Ադրբեջանի համար անպատժելիության մթնոլորտ ստեղծեց։ Ըստ էության, Սումգայիթը դարձավ քաղաքական գործիք՝ Արցախյան հարցը իրավական հարթությունից էթնիկ զտումների և ֆիզիկական բնաջնջման հարթություն տեղափոխելու համար, ինչը հիմք դրեց հետագա լայնամասշտաբ ագրեսիային։