Մաթեմատիկա 10․ Մաս 1․ Տեսական նյութ

ՄԱՍ I. ՏԵՍԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹ

1. Թվային ֆունկցիայի հասկացությունը

Թվային ֆունկցիա է կոչվում այն համապատասխանությունը, որի միջոցով X բազմության յուրաքանչյուր x տարրի համապատասխանում է Y բազմության միակ y տարր։

Գրում են՝

y = f(x)

որտեղ՝

  • x-ը անկախ փոփոխականն է կամ արգումենտը,
  • y-ը կախյալ փոփոխականն է,
  • f-ը ֆունկցիայի նշանակումն է։

Օրինակ՝ f(x) = 2x + 3։

Եթե x = 2, ապա՝

f(2) = 2 · 2 + 3 = 7։

Այսինքն՝ 2 արգումենտի համապատասխան արժեքը 7 է։

2. Ֆունկցիայի որոշման տիրույթը

Ֆունկցիայի որոշման տիրույթ (D(f)) է կոչվում արգումենտի այն բոլոր արժեքների բազմությունը, որոնց դեպքում ֆունկցիան իմաստ ունի։

Որոշման տիրույթը գտնելիս պետք է հաշվի առնել հետևյալ պայմանները։

1. Կոտորակի հայտարարը չպետք է հավասար լինի զրոյի։

2. Զույգ աստիճանի արմատի տակ գտնվող արտահայտությունը պետք է լինի ոչ բացասական։

3. Լոգարիթմի արգումենտը պետք է լինի դրական։

Օրինակ 1.

f(x) = 1/(x − 4)

Պետք է՝ x − 4 ≠ 0։

Ուրեմն՝ D(f) = (−∞; 4) ∪ (4; +∞)։

Օրինակ 2.

f(x) = √(x + 5)

Պետք է՝ x + 5 ≥ 0։

Ուրեմն՝ D(f) = [−5; +∞)։

3. Ֆունկցիայի արժեքների բազմությունը

Ֆունկցիայի արժեքների բազմություն (E(f)) է կոչվում այն բոլոր y արժեքների բազմությունը, որոնք ստացվում են, երբ x-ը փոփոխվում է որոշման տիրույթում։

Օրինակ՝

f(x) = x²

Քանի որ ցանկացած իրական x-ի համար x² ≥ 0, ապա՝

E(f) = [0; +∞)։

4. Ֆունկցիայի գրաֆիկը

y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկ է կոչվում կոորդինատային հարթության այն բոլոր (x; y) կետերի բազմությունը, որոնց համար՝

y = f(x), x ∈ D(f)։

Գրաֆիկը կառուցելու համար՝

  1. Ընտրում ենք արգումենտի մի քանի արժեք։
  2. Հաշվում ենք ֆունկցիայի համապատասխան արժեքները։
  3. Ստանում ենք (x; y) կետերի աղյուսակ։
  4. Նշում ենք կետերը կոորդինատային հարթության վրա։
  5. Միացնում ենք դրանք համապատասխան գծով՝ հաշվի առնելով ֆունկցիայի բնույթը։

5. Ֆունկցիայի գրաֆիկի և կոորդինատային առանցքների հատման կետերը

Օրդինատների առանցքի հետ հատման կետը

Գտնելու համար x = 0 տեղադրում ենք, եթե 0-ը պատկանում է որոշման տիրույթին։

Այս դեպքում y = f(0)։

Աբսցիսների առանցքի հետ հատման կետերը

Գտնելու համար լուծում ենք՝

f(x) = 0։

Ստացված արմատները ֆունկցիայի զրոներն են։

6. Ֆունկցիայի զրոները և նշանապահպանման միջակայքերը

Ֆունկցիայի զրոներ են կոչվում այն x արժեքները, որոնց դեպքում f(x) = 0։

Ֆունկցիան՝

  • դրական է այն միջակայքերում, որտեղ f(x) > 0,
  • բացասական է այն միջակայքերում, որտեղ f(x) < 0։

Գրաֆիկորեն՝

  • գրաֆիկը x-երի առանցքից վերև է, երբ f(x) > 0,
  • գրաֆիկը x-երի առանցքից ներքև է, երբ f(x) < 0։

7. Ֆունկցիայի աճման և նվազման միջակայքերը

Ֆունկցիան կոչվում է աճող միջակայքում, եթե այդ միջակայքի ցանկացած x₁ և x₂ արժեքների համար, երբ x₁ < x₂, տեղի ունի՝

f(x₁) < f(x₂)։

Ֆունկցիան կոչվում է նվազող միջակայքում, եթե x₁ < x₂ դեպքում՝

f(x₁) > f(x₂)։

Գրաֆիկորեն՝

  • աճող ֆունկցիայի գրաֆիկը ձախից աջ բարձրանում է,
  • նվազող ֆունկցիայի գրաֆիկը ձախից աջ իջնում է։

8. Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ

Ֆունկցիան կոչվում է զույգ, եթե՝

f(−x) = f(x)։

Զույգ ֆունկցիայի գրաֆիկը համաչափ է Oy առանցքի նկատմամբ։

Օրինակ՝ f(x) = x²։

Ֆունկցիան կոչվում է կենտ, եթե՝

f(−x) = −f(x)։

Կենտ ֆունկցիայի գրաֆիկը համաչափ է կոորդինատների սկզբնակետի նկատմամբ։

Օրինակ՝ f(x) = x³։

Նշում․ զույգ կամ կենտ լինելու համար որոշման տիրույթը պետք է համաչափ լինի զրոյի նկատմամբ։

9. Ֆունկցիայի սահմանափակությունը

Ֆունկցիան կոչվում է վերևից սահմանափակ, եթե գոյություն ունի այնպիսի M թիվ, որ բոլոր x-երի համար՝

f(x) ≤ M։

Ֆունկցիան կոչվում է ներքևից սահմանափակ, եթե գոյություն ունի այնպիսի m թիվ, որ բոլոր x-երի համար՝

f(x) ≥ m։

Եթե երկու պայմաններն էլ կատարվում են, ֆունկցիան սահմանափակ է։

10. Ֆունկցիայի մեծագույն և փոքրագույն արժեքները

Ֆունկցիայի մեծագույն արժեքն այն ամենամեծ արժեքն է, որը ֆունկցիան ընդունում է իր որոշման տիրույթում։

Փոքրագույն արժեքն այն ամենափոքր արժեքն է, որը ֆունկցիան ընդունում է իր որոշման տիրույթում։

Գրաֆիկի միջոցով դրանք որոշվում են համապատասխանաբար ամենաբարձր և ամենացածր կետերի օրդինատներով՝ հաշվի առնելով որոշման տիրույթը։

11. Ֆունկցիայի տրման եղանակները

Ֆունկցիան կարելի է տալ տարբեր եղանակներով։

  1. Բանաձևով՝ y = 2x − 1։
  2. Աղյուսակով՝ արգումենտի և ֆունկցիայի համապատասխան արժեքների միջոցով։
  3. Գրաֆիկով՝ կոորդինատային հարթության վրա։
  4. Բառային նկարագրությամբ՝ համապատասխանության կանոնը բառերով ներկայացնելով։

12. Ֆունկցիայի գրաֆիկի ձևափոխություններ

Եթե հայտնի է y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա կարելի է կառուցել նաև այլ ֆունկցիաների գրաֆիկները։

  • y = f(x) + a — գրաֆիկը տեղափոխվում է ուղղահայաց՝ a միավորով։
  • y = f(x + a) — գրաֆիկը տեղափոխվում է հորիզոնական՝ −a միավորով։
  • y = −f(x) — գրաֆիկը համաչափ է դառնում Ox առանցքի նկատմամբ։
  • y = f(−x) — գրաֆիկը համաչափ է դառնում Oy առանցքի նկատմամբ։
  • y = |f(x)| — գրաֆիկի Ox առանցքից ներքև գտնվող մասը արտապատկերվում է վերև։
  • y = f(|x|) — աջ կիսահարթության գրաֆիկը հայելային արտապատկերվում է նաև ձախ կիսահարթության մեջ։

Օրինակ։

Տրված է y = x² ֆունկցիան։

Եթե կառուցենք y = (x − 2)² ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա y = x² գրաֆիկը տեղափոխվում է 2 միավոր դեպի աջ։

Եթե կառուցենք y = x² + 3 ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա այն տեղափոխվում է 3 միավոր դեպի վեր։

ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ

Կատարե՛ք առաջադրանքները՝ հիմնվելով տեսական նյութի վրա։

Ա. Ֆունկցիայի արժեքների և որոշման տիրույթի գտնում

1. Տրված է f(x) = 3x − 5 ֆունկցիան։ Գտե՛ք՝

ա) f(0), բ) f(2), գ) f(−3), դ) f(1/3)։

2. Տրված է f(x) = x² − 4x + 3 ֆունկցիան։ Գտե՛ք՝

ա) f(0), բ) f(1), գ) f(2), դ) f(−1)։

3. Գտե՛ք ֆունկցիայի որոշման տիրույթը.

ա) y = 5/(x − 3)

բ) y = 1/(x² − 9)

գ) y = √(x − 4)

դ) y = √(7 − 2x)

ե) y = (x + 1)/(x² − 4x)

4. Գտե՛ք f(x) = 2x² − 3x + 1 ֆունկցիայի այն արժեքները, որոնց դեպքում՝

ա) x = −2, բ) x = 0, գ) x = 1, դ) x = 3։

5. Տրված է f(x) = 2x + 7։ Գտե՛ք x-ի այն արժեքը, որի դեպքում՝

ա) f(x) = 0

բ) f(x) = 5

գ) f(x) = −3

դ) f(x) = 11։

Բ. Ֆունկցիայի գրաֆիկի կառուցում և ուսումնասիրում

6. Կառուցե՛ք y = 2x − 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը՝ կազմելով արժեքների աղյուսակ։ Գտե՛ք գրաֆիկի հատման կետերը կոորդինատային առանցքների հետ։

7. Կառուցե՛ք y = x² − 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Գտե՛ք՝

ա) ֆունկցիայի զրոները,

բ) Oy առանցքի հետ հատման կետը,

գ) փոքրագույն արժեքը։

8. Կառուցե՛ք y = −x² + 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Որոշե՛ք՝

ա) ֆունկցիայի զրոները,

բ) մեծագույն արժեքը,

գ) աճման և նվազման միջակայքերը։

9. Կառուցե՛ք y = |x| − 2 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Գտե՛ք ֆունկցիայի զրոները և փոքրագույն արժեքը։

10. Կառուցե՛ք y = 4/x ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Նշե՛ք որոշման տիրույթը, արժեքների տիրույթը և կոորդինատային առանցքների հետ հատման կետերի առկայությունը։

Գ. Ֆունկցիայի հատկություններ

11. Պարզե՛ք՝ տրված ֆունկցիաներից որոնք են զույգ, որոնք՝ կենտ, իսկ որոնք՝ ոչ զույգ, ոչ կենտ։

ա) f(x) = x² + 5

բ) f(x) = x³ − 2x

գ) f(x) = x² + x

դ) f(x) = x⁴ − 3x² + 1

ե) f(x) = 1/x։

12. Գտե՛ք ֆունկցիայի զրոները և որոշե՛ք նշանապահպանման միջակայքերը.

ա) y = x − 5

բ) y = x² − 9

գ) y = (x − 2)(x + 4)

դ) y = −x² + 16։

13. Որոշե՛ք ֆունկցիայի աճման և նվազման միջակայքերը.

ա) y = 3x + 1

բ) y = −2x + 5

գ) y = x²

դ) y = −x² + 6։

14. Գտե՛ք ֆունկցիայի մեծագույն և փոքրագույն արժեքները տրված միջակայքում.

ա) y = x², x ∈ [−2; 3]

բ) y = 2x − 1, x ∈ [−1; 4]

գ) y = −x² + 4, x ∈ [−3; 2]։

Դ. Ֆունկցիայի գրաֆիկի ձևափոխություններ

15. Հայտնի է, որ y = x² ֆունկցիայի գրաֆիկը պարաբոլ է։ Նկարագրե՛ք, թե ինչպես կստացվի հետևյալ ֆունկցիաների գրաֆիկները.

ա) y = x² + 3

բ) y = (x − 2)²

գ) y = (x + 4)²

դ) y = x² − 5։

16. Հայտնի է y = |x| ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Նկարագրե՛ք հետևյալ գրաֆիկների ստացման ձևը.

ա) y = |x| + 2

բ) y = |x − 3|

գ) y = |x + 1| − 4։

17. Տրված է y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Ի՞նչ ձևափոխություններ պետք է կատարել, որպեսզի ստացվի՝

ա) y = −f(x)

բ) y = f(−x)

գ) y = f(x) + 4

դ) y = f(x − 2)։

Ե. Լրացուցիչ առաջադրանքներ

18. Տրված է f(x) = x² − 6x + 5 ֆունկցիան։

Գտե՛ք՝

ա) որոշման տիրույթը,

բ) ֆունկցիայի զրոները,

գ) գագաթի կոորդինատները,

դ) փոքրագույն արժեքը,

ե) աճման և նվազման միջակայքերը։

19. Տրված է f(x) = (x + 2)/(x − 1) ֆունկցիան։

Գտե՛ք՝

ա) որոշման տիրույթը,

բ) ֆունկցիայի զրոն,

գ) Oy առանցքի հետ հատման կետը,

դ) այն x արժեքը, որի դեպքում f(x) = 2։

20. Տրված է f(x) = |x² − 4| ֆունկցիան։

Գտե՛ք՝

ա) որոշման տիրույթը,

բ) ֆունկցիայի զրոները,

գ) արժեքների բազմությունը,

դ) ֆունկցիայի փոքրագույն արժեքը։

Կառուցե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը։

Leave a Reply