ՄԱՍ I. ՏԵՍԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹ
1. Թվային ֆունկցիայի հասկացությունը
Թվային ֆունկցիա է կոչվում այն համապատասխանությունը, որի միջոցով X բազմության յուրաքանչյուր x տարրի համապատասխանում է Y բազմության միակ y տարր։
Գրում են՝
y = f(x)
որտեղ՝
- x-ը անկախ փոփոխականն է կամ արգումենտը,
- y-ը կախյալ փոփոխականն է,
- f-ը ֆունկցիայի նշանակումն է։
Օրինակ՝ f(x) = 2x + 3։
Եթե x = 2, ապա՝
f(2) = 2 · 2 + 3 = 7։
Այսինքն՝ 2 արգումենտի համապատասխան արժեքը 7 է։
2. Ֆունկցիայի որոշման տիրույթը
Ֆունկցիայի որոշման տիրույթ (D(f)) է կոչվում արգումենտի այն բոլոր արժեքների բազմությունը, որոնց դեպքում ֆունկցիան իմաստ ունի։
Որոշման տիրույթը գտնելիս պետք է հաշվի առնել հետևյալ պայմանները։
1. Կոտորակի հայտարարը չպետք է հավասար լինի զրոյի։
2. Զույգ աստիճանի արմատի տակ գտնվող արտահայտությունը պետք է լինի ոչ բացասական։
3. Լոգարիթմի արգումենտը պետք է լինի դրական։
Օրինակ 1.
f(x) = 1/(x − 4)
Պետք է՝ x − 4 ≠ 0։
Ուրեմն՝ D(f) = (−∞; 4) ∪ (4; +∞)։
Օրինակ 2.
f(x) = √(x + 5)
Պետք է՝ x + 5 ≥ 0։
Ուրեմն՝ D(f) = [−5; +∞)։
3. Ֆունկցիայի արժեքների բազմությունը
Ֆունկցիայի արժեքների բազմություն (E(f)) է կոչվում այն բոլոր y արժեքների բազմությունը, որոնք ստացվում են, երբ x-ը փոփոխվում է որոշման տիրույթում։
Օրինակ՝
f(x) = x²
Քանի որ ցանկացած իրական x-ի համար x² ≥ 0, ապա՝
E(f) = [0; +∞)։
4. Ֆունկցիայի գրաֆիկը
y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկ է կոչվում կոորդինատային հարթության այն բոլոր (x; y) կետերի բազմությունը, որոնց համար՝
y = f(x), x ∈ D(f)։
Գրաֆիկը կառուցելու համար՝
- Ընտրում ենք արգումենտի մի քանի արժեք։
- Հաշվում ենք ֆունկցիայի համապատասխան արժեքները։
- Ստանում ենք (x; y) կետերի աղյուսակ։
- Նշում ենք կետերը կոորդինատային հարթության վրա։
- Միացնում ենք դրանք համապատասխան գծով՝ հաշվի առնելով ֆունկցիայի բնույթը։
5. Ֆունկցիայի գրաֆիկի և կոորդինատային առանցքների հատման կետերը
Օրդինատների առանցքի հետ հատման կետը
Գտնելու համար x = 0 տեղադրում ենք, եթե 0-ը պատկանում է որոշման տիրույթին։
Այս դեպքում y = f(0)։
Աբսցիսների առանցքի հետ հատման կետերը
Գտնելու համար լուծում ենք՝
f(x) = 0։
Ստացված արմատները ֆունկցիայի զրոներն են։
6. Ֆունկցիայի զրոները և նշանապահպանման միջակայքերը
Ֆունկցիայի զրոներ են կոչվում այն x արժեքները, որոնց դեպքում f(x) = 0։
Ֆունկցիան՝
- դրական է այն միջակայքերում, որտեղ f(x) > 0,
- բացասական է այն միջակայքերում, որտեղ f(x) < 0։
Գրաֆիկորեն՝
- գրաֆիկը x-երի առանցքից վերև է, երբ f(x) > 0,
- գրաֆիկը x-երի առանցքից ներքև է, երբ f(x) < 0։
7. Ֆունկցիայի աճման և նվազման միջակայքերը
Ֆունկցիան կոչվում է աճող միջակայքում, եթե այդ միջակայքի ցանկացած x₁ և x₂ արժեքների համար, երբ x₁ < x₂, տեղի ունի՝
f(x₁) < f(x₂)։
Ֆունկցիան կոչվում է նվազող միջակայքում, եթե x₁ < x₂ դեպքում՝
f(x₁) > f(x₂)։
Գրաֆիկորեն՝
- աճող ֆունկցիայի գրաֆիկը ձախից աջ բարձրանում է,
- նվազող ֆունկցիայի գրաֆիկը ձախից աջ իջնում է։
8. Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ
Ֆունկցիան կոչվում է զույգ, եթե՝
f(−x) = f(x)։
Զույգ ֆունկցիայի գրաֆիկը համաչափ է Oy առանցքի նկատմամբ։
Օրինակ՝ f(x) = x²։
Ֆունկցիան կոչվում է կենտ, եթե՝
f(−x) = −f(x)։
Կենտ ֆունկցիայի գրաֆիկը համաչափ է կոորդինատների սկզբնակետի նկատմամբ։
Օրինակ՝ f(x) = x³։
Նշում․ զույգ կամ կենտ լինելու համար որոշման տիրույթը պետք է համաչափ լինի զրոյի նկատմամբ։
9. Ֆունկցիայի սահմանափակությունը
Ֆունկցիան կոչվում է վերևից սահմանափակ, եթե գոյություն ունի այնպիսի M թիվ, որ բոլոր x-երի համար՝
f(x) ≤ M։
Ֆունկցիան կոչվում է ներքևից սահմանափակ, եթե գոյություն ունի այնպիսի m թիվ, որ բոլոր x-երի համար՝
f(x) ≥ m։
Եթե երկու պայմաններն էլ կատարվում են, ֆունկցիան սահմանափակ է։
10. Ֆունկցիայի մեծագույն և փոքրագույն արժեքները
Ֆունկցիայի մեծագույն արժեքն այն ամենամեծ արժեքն է, որը ֆունկցիան ընդունում է իր որոշման տիրույթում։
Փոքրագույն արժեքն այն ամենափոքր արժեքն է, որը ֆունկցիան ընդունում է իր որոշման տիրույթում։
Գրաֆիկի միջոցով դրանք որոշվում են համապատասխանաբար ամենաբարձր և ամենացածր կետերի օրդինատներով՝ հաշվի առնելով որոշման տիրույթը։
11. Ֆունկցիայի տրման եղանակները
Ֆունկցիան կարելի է տալ տարբեր եղանակներով։
- Բանաձևով՝ y = 2x − 1։
- Աղյուսակով՝ արգումենտի և ֆունկցիայի համապատասխան արժեքների միջոցով։
- Գրաֆիկով՝ կոորդինատային հարթության վրա։
- Բառային նկարագրությամբ՝ համապատասխանության կանոնը բառերով ներկայացնելով։
12. Ֆունկցիայի գրաֆիկի ձևափոխություններ
Եթե հայտնի է y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա կարելի է կառուցել նաև այլ ֆունկցիաների գրաֆիկները։
- y = f(x) + a — գրաֆիկը տեղափոխվում է ուղղահայաց՝ a միավորով։
- y = f(x + a) — գրաֆիկը տեղափոխվում է հորիզոնական՝ −a միավորով։
- y = −f(x) — գրաֆիկը համաչափ է դառնում Ox առանցքի նկատմամբ։
- y = f(−x) — գրաֆիկը համաչափ է դառնում Oy առանցքի նկատմամբ։
- y = |f(x)| — գրաֆիկի Ox առանցքից ներքև գտնվող մասը արտապատկերվում է վերև։
- y = f(|x|) — աջ կիսահարթության գրաֆիկը հայելային արտապատկերվում է նաև ձախ կիսահարթության մեջ։
Օրինակ։
Տրված է y = x² ֆունկցիան։
Եթե կառուցենք y = (x − 2)² ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա y = x² գրաֆիկը տեղափոխվում է 2 միավոր դեպի աջ։
Եթե կառուցենք y = x² + 3 ֆունկցիայի գրաֆիկը, ապա այն տեղափոխվում է 3 միավոր դեպի վեր։
ԱՌԱՋԱԴՐԱՆՔՆԵՐ
Կատարե՛ք առաջադրանքները՝ հիմնվելով տեսական նյութի վրա։
Ա. Ֆունկցիայի արժեքների և որոշման տիրույթի գտնում
1. Տրված է f(x) = 3x − 5 ֆունկցիան։ Գտե՛ք՝
ա) f(0), բ) f(2), գ) f(−3), դ) f(1/3)։
2. Տրված է f(x) = x² − 4x + 3 ֆունկցիան։ Գտե՛ք՝
ա) f(0), բ) f(1), գ) f(2), դ) f(−1)։
3. Գտե՛ք ֆունկցիայի որոշման տիրույթը.
ա) y = 5/(x − 3)
բ) y = 1/(x² − 9)
գ) y = √(x − 4)
դ) y = √(7 − 2x)
ե) y = (x + 1)/(x² − 4x)
4. Գտե՛ք f(x) = 2x² − 3x + 1 ֆունկցիայի այն արժեքները, որոնց դեպքում՝
ա) x = −2, բ) x = 0, գ) x = 1, դ) x = 3։
5. Տրված է f(x) = 2x + 7։ Գտե՛ք x-ի այն արժեքը, որի դեպքում՝
ա) f(x) = 0
բ) f(x) = 5
գ) f(x) = −3
դ) f(x) = 11։
Բ. Ֆունկցիայի գրաֆիկի կառուցում և ուսումնասիրում
6. Կառուցե՛ք y = 2x − 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը՝ կազմելով արժեքների աղյուսակ։ Գտե՛ք գրաֆիկի հատման կետերը կոորդինատային առանցքների հետ։
7. Կառուցե՛ք y = x² − 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Գտե՛ք՝
ա) ֆունկցիայի զրոները,
բ) Oy առանցքի հետ հատման կետը,
գ) փոքրագույն արժեքը։
8. Կառուցե՛ք y = −x² + 4 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Որոշե՛ք՝
ա) ֆունկցիայի զրոները,
բ) մեծագույն արժեքը,
գ) աճման և նվազման միջակայքերը։
9. Կառուցե՛ք y = |x| − 2 ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Գտե՛ք ֆունկցիայի զրոները և փոքրագույն արժեքը։
10. Կառուցե՛ք y = 4/x ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Նշե՛ք որոշման տիրույթը, արժեքների տիրույթը և կոորդինատային առանցքների հետ հատման կետերի առկայությունը։
Գ. Ֆունկցիայի հատկություններ
11. Պարզե՛ք՝ տրված ֆունկցիաներից որոնք են զույգ, որոնք՝ կենտ, իսկ որոնք՝ ոչ զույգ, ոչ կենտ։
ա) f(x) = x² + 5
բ) f(x) = x³ − 2x
գ) f(x) = x² + x
դ) f(x) = x⁴ − 3x² + 1
ե) f(x) = 1/x։
12. Գտե՛ք ֆունկցիայի զրոները և որոշե՛ք նշանապահպանման միջակայքերը.
ա) y = x − 5
բ) y = x² − 9
գ) y = (x − 2)(x + 4)
դ) y = −x² + 16։
13. Որոշե՛ք ֆունկցիայի աճման և նվազման միջակայքերը.
ա) y = 3x + 1
բ) y = −2x + 5
գ) y = x²
դ) y = −x² + 6։
14. Գտե՛ք ֆունկցիայի մեծագույն և փոքրագույն արժեքները տրված միջակայքում.
ա) y = x², x ∈ [−2; 3]
բ) y = 2x − 1, x ∈ [−1; 4]
գ) y = −x² + 4, x ∈ [−3; 2]։
Դ. Ֆունկցիայի գրաֆիկի ձևափոխություններ
15. Հայտնի է, որ y = x² ֆունկցիայի գրաֆիկը պարաբոլ է։ Նկարագրե՛ք, թե ինչպես կստացվի հետևյալ ֆունկցիաների գրաֆիկները.
ա) y = x² + 3
բ) y = (x − 2)²
գ) y = (x + 4)²
դ) y = x² − 5։
16. Հայտնի է y = |x| ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Նկարագրե՛ք հետևյալ գրաֆիկների ստացման ձևը.
ա) y = |x| + 2
բ) y = |x − 3|
գ) y = |x + 1| − 4։
17. Տրված է y = f(x) ֆունկցիայի գրաֆիկը։ Ի՞նչ ձևափոխություններ պետք է կատարել, որպեսզի ստացվի՝
ա) y = −f(x)
բ) y = f(−x)
գ) y = f(x) + 4
դ) y = f(x − 2)։
Ե. Լրացուցիչ առաջադրանքներ
18. Տրված է f(x) = x² − 6x + 5 ֆունկցիան։
Գտե՛ք՝
ա) որոշման տիրույթը,
բ) ֆունկցիայի զրոները,
գ) գագաթի կոորդինատները,
դ) փոքրագույն արժեքը,
ե) աճման և նվազման միջակայքերը։
19. Տրված է f(x) = (x + 2)/(x − 1) ֆունկցիան։
Գտե՛ք՝
ա) որոշման տիրույթը,
բ) ֆունկցիայի զրոն,
գ) Oy առանցքի հետ հատման կետը,
դ) այն x արժեքը, որի դեպքում f(x) = 2։
20. Տրված է f(x) = |x² − 4| ֆունկցիան։
Գտե՛ք՝
ա) որոշման տիրույթը,
բ) ֆունկցիայի զրոները,
գ) արժեքների բազմությունը,
դ) ֆունկցիայի փոքրագույն արժեքը։
Կառուցե՛ք ֆունկցիայի գրաֆիկը։