Անծանոթ բառեր

Հավան – համաձայնություն

Մուրհակ – խոստմնագիր

Բադամ – նուշ

Սովդաքյար – առևտրական

Համրում – հաշվել

Աբուռ – ամոթ

Թառակ – բնակավայր

Ախար – չԷ՞ որ, բայց

Ցիփ – ամբողջովին

Սնանկ – չունևոր

Նամուս – պատիվ

Լիրբ – անառակ

136. Փորձ, հարձում, բարձունք, ուրց, լացակումած, ընթերցել, քաղցրություն,լռակյաց, հանդպակաց, լվացք, գնացք, նստվացք, նրբանցք։

137. Զմրուխտ, թխկի, նախշուն, կխտար, նախկին, բախտ, ողկույզ, ճեղք, կողպեք։

Բախտը իմ դժվարության բանալին բացեց ես գտա Թխկի ծառը վորը ինձ բերում է միշտ հաջողություն։

138. Գաղտնիք, սանդուխք, ճեզքել, խաղտել, վախկոտ, տախտակ, եղբայր։

Իմ եղբայրը չի կարողանում գախտնիք պահել։

139. Խրոխտ, թուխտ, խեխղել, ծախսել, կամխք,

Ինձ թվում էր, որ գարունը իմ ընկերն էր։ Ես սիրում եմ գարունը, հատկապես՝ մարտը։ Մարտի 7-ին իմ ծննդյան օրն է, իսկ մարտի 26-ին իմ մայրիկի ծննդյան օրն է։ Գարունը լի է անակնկալներով։ Առավոտյան մռայլ է, իսկ երեկոյան արև է բացվում։ Գարնան մի գեղեցիկ օր հիասքանչ եղանակ էր, բայց ես զարմացել էի, որ 24 ժամ արև էր։ Ես ցանկացա ստուգել, թե ինչն է պատճառը։ Ես շատ հետաքրքրասեր եմ, այդ պատճառով ես ամեն ինչից հետաքրքրվելով իմացա, որ Անտարկտիդայից եկել են քաղաք մի քանի պինգվին։ Այդ պինգվինները այնքան սառն էին, որ կարծես սառույց լինեին։ Այդ պատճառով արևը փորձում էր էնպես անել, որ մենք չմրսեինք։ Այդ պինգվինները շատ տարօրինակ էին, նրանք չէին սիրում ցուրտը։ Նրանք սիրում էին արև և տաք տեղեր: Նրանք եկել էին մեր երկիր, որովհետև շատ մրսած էին։ Պարզվեց, որ նրանք ամենևին էլ պիգվին չեն, նրանք շնիկներ էին։ Ցանկացել էին սպասել մինչև ամառ ,նոր գային, բայց չեն դիմացել ցրտին և մտածել էին, եթե արդեն գարուն է, ինչու սպասեն ամառվան։ Նրանք եկան և ցանկացան ապրել մեր երկրում, մենք էլ չմերժեցինք, և նրանք դարձան մեր լավագույն ընկերները։

Վաղը գարնան առաջին օրն է․․․ Վահան Տերյանի «Գարուն» բանաստեղծությունը անգիր սովորի՛ր: Անծանոթ բառերը դո՛ւրս գրիր, բացատրի՛ր։

ԳԱՐՈՒՆ

Գարունը այնքա՛ն ծաղիկ է վառել,
Գարունը այնպե՛ս պայծառ է կրկին.
— Ուզում եմ մեկին քնքշորեն սիրել,
Ուզում եմ անուշ փայփայել մեկին։

Այնպե՛ս գգվող է երեկոն անափ,
Ծաղիկներն այնպես նազով են փակվում.
— Շուրջըս վառված է մի անուշ տագնապ,
Մի նոր հուզում է սիրտըս մրրկում…

Անտես զանգերի կարկաչն եմ լսում,
Ւմ բացված սրտում հնչում է մի երգ.
—Կարծես թե մեկը ինձ է երազում,
Կարծես կանչում է ինձ մի քնքուշ ձեռք…

Պատմում է Հովհաննես Թումանյանի աղջիկը՝ Նվարդ Թումանյանը.

Հայրիկը երեխաների անունները դնում էր հատուկ խնամքով: Հիշում եմ, նորածին աղջկա Սեդա անունը գտնելու համար պատմական գրքեր էր նայում, և կարծեմ 19-րդ դարի իշխանուհու անուն է: Լևոն Շանթին այդ անունը շատ դուր եկավ և նա էլ այդ անունով իր «Հին աստվածների» հերոսուհուն կնքեց:

Մեր անուններից երեքը Րաֆֆու «Սամվելից» է առնված` Մուշեղ,Աշխեն, Նվարդ: Արեգի անունը դրել է Ղազարոս Աղայանը. հայրիկն Աղայանին գրել էր, թե մի երեխա էլ ավելացավ, և ստացել պատասխան. թե աղջիկ է, անունը դիր Արեգնազան, թե տղա է` Արեգ:
Մյուս տղաների անունները` Արտավազդ և Համլիկ, հայրիկն իր դրամաներից է վերցրել:
***
Հայրիկը շատ հոգատար էր տասը երեխաներից ամեն մեկի հանդեպ: Երբ մեկը հիվանդանում էր` մոտենում էր գրկում, գուրգուրում, տաքությունն իմանում, հետո հարցնում. «Սիրուն ջան, ի՞նչ ես ուզում որ բերեմ…»: Երբ ասում էինք` ոչինչ, բացականչում էր. «Պա´հ, էդ ինչ դժվար բան ուզեցիր. ես ոչինչը ո՞րտեղից գտնեմ…»:
Գնում էր և վերադարձին հետը բերում էր նարինջ, Գանձակի խաղող կամ խնձոր: Սովորաբար դա ձմեռն էր լինում, երբ հիվանդանում էինք անգինայով: Իսկ առհասարակ, քիչ էինք հիվանդանում:
***
Մարդու զարգացման գործում ընթերցանությանը, ինքնակրթությանը, զրույցին, անձնական շփումներին ավելի մեծ տեղ էր տալիս, քան դպրոցին: Հաճախ էր ասում. «Մեր տունը ձեզ համալսարան»: Եվ իրոք, մեր տունը մի համալսարան էր հայրիկի ճոխ գրադարանով, նշանավոր հյուրերով, իմաստուն զրույցներով, ժամանակի իրականության հետ ունեցած լայն շփումներով: Շատ էր ուզում, որ երեխաները դառնան նուրբ և ազնիվ ճաշակի տեր մարդիկ:
Ասում էր.-Ամենից շատ ինձ մարդու անճաշակ լինելն է բարկացնում: Ամենագլխավորը կյանքում` ճաշակն է: Ճաշակը կյանքի բույրն է:
***
Հսկող աչք էր, սիրող ձեռք և գթառատ սիրտ:
***

Ղազարոս Աղայանը և Պերճ Պռոշյանը գժտված էին և տարիներով իրարից խռով: Հայրիկը շատ էր ուզում նրանց հաշտեցնել: Մի կիրակի օր, առավոտը, Պռոշյանը հյուր է գալիս Թումանյանին, և այդ օրը, ինչպես միշտ, Աղայանը ճաշին պետք է լիներ Թումանյանի մոտ: Թումանյանը Պռոշյանին զբաղեցնում է մինչև ճաշի ժամը, ու Ղ.Աղայանը գալիս է: Ճաշում են միասին և այդ օրը երեքով միասին նկարվում են, հաշտությունը հավերժացնում այդ լուսանկարով:

* * * * * *

Վրաց պոետներն ու գրողները առանձին ակնածանքով էին վերաբերվում հայրիկին: Երբ նրա հետ անցնում էինք Դվարցովայա փողոցով, վրացիները հեռվից տեսնելով նրան, մոտենում էին, կանգնում, ողջունում. “Привет Арарату!”: Իսկ երբ մեր տան մոտովն էին անցնում, գիշեր լիներ թե ցերեկ, հայրիկին դուրս էին կանչում պատշգամբ, ողջունում էին, մի ջերմ խոսք ասում` անցնում կամ ուղղակի բարձրանում էին տուն, իրեն մոտ:

* * * * * *

Մրգի սիրահար էր, ամեն տեսակի միրգ էր գնում, շատ էր սիրում խնձոր և ընկույզ: Մի օր ընկույզ էր առել` ամբողջ մի պարկ. բերին տուն, քանի կոտրեցինք` փուչ դուրս եկավ: Հարցրինք, թե` հայրիկ, ինչու՞ չէիր փորձում, հետո առնում, թե` մի հինգը կոտրեցի, բոլորը փուչ դուրս եկան, ասի ուրեմն մնացածը լավը կլինի. ծախողն էլ մի խեղճ մարդ էր, ուզում էր ծախի, շուտ տուն գնա, ասում էր երեխեքս սոված են. մեղքս եկավ` վերցրի:

***
Բնավորությամբ պարզ էր, լավատես ու ժպտուն, ամեն ինչ հեշտացնող, հեշտ ու թեթև տանող, բայց իր վիշտն ու ցավը տանում էր վարագուրած, անտրտունջ: Նույնիսկ մտերիմ մարդիկ չգիտեին նրա հոգսերն ու տառապանքները: Եվ իր անձնական, ընտանեկան և գրական կյանքի բոլոր դժվարություններն ու նեղությունները տարել, հաղթահարել է մեն-մենակ:
Շատ էր տպավորվող, զգայուն. մի փոքրիկ լավ վերաբերմունք բավական էր, որ ջերմանար, ուրախանար և ընդհակառակը` վատ վերաբերմունքից` նեղանար, փակվեր, հեռանար:

142․ Թոռնիկն արագ թռավ տատի գիրկը։

Միաժամանակ երեք գիրք է կարդում։

Հորդ անձրը կտրվելու միտք չուներ։

Հորթը տրտինգ տալով վազեց մոր մոտ։

143. Որթերի մեջ անծանոթ մի աղջիկ տեսա։

Որդերի պատճառով ձկնորսության չգնացի։

Շատ հաջող ավարտ ունեցավ մեր ձեռնարկը։

Հաչող շունը կծան չի լինում։

երեխայի կտրիչ ատամները արդեն դուրս էին եկել։

Իմ բոլոր կտրիճ ընկերները հավաքվել են այսօր։

144. Նստելու համար մի հարթ տեղ եմ փնտրում։

Քամին ամբողջ հարդը բարձրացրել ու պտտում էր օդում։

Տարբեր ախտեր քայքայել էին մարմինը։

Փոշիով ու աղտով էր ծածկված փողոցը։

Մի ուղտ քարավանից առանձնացել էր։

Քո արած ախտը թանկ է բոլորիս համար։

145. Խոսքս մի ընդհատիր։

Մինչև ե՞րբ պիտի գաղտնի պահես։

Անձրևն ինչպես սկսվել էր, այնպես էլ կտրվեց։

Օդանավի վայրէջքը ոչ ոք չնկատեց։

Երեխայի նման հրճվում էին ու լիաթոք ծիծաղում։

Եղնիկի երեխան մորն էր փնտրում։

134․ Արդեն, հաղորդել, արևմուտք, զվարթ, սաղարթախիտ, բրդոտ, ժողովուրդ, հերթ, օրիորդ, ընդունակ, արտաքին, չորորդ, մարդկային, փարթամ։

135․ Վերջ, ողջ, նկարիչ, չղջիկ, վարեջք, հաչոց, խոչնդոտ, թռչուն, թրջել, թռչել, միջև, մինչև, ամբողջ, առաջին, աղջամուղջ։

142․ Թոռնիկը արագ թռավ տատիկի գիրկը։

Միաժամանակ երեք գիրք է կարդում։

Հորդ անձրևը կտրվելու միտք չունի։

Հորթ տրտիգ տալով վազեց մոր մոտ։

Արծիվներ (Հօմարմեր), ճուռակների ընտանիքին պատկանող գիշատիչ թռչուններ։ Հայաստանում տարածված է 9 տեսակ՝ գաճաճ արծիվ, տափաստանային արծիվ, գերեզմանարծիվ, մեծ շահնարծիվ, փոքր շահնարծիվ, քարարծիվ, ջրարծիվ, օձակեր արծիվ, սպիտակապոչ արծիվ։ Աչքի են ընկնում լավ զարգացած մագիլներով, ինչը թույլ է տալիս որսալ մկնակերպ կրծողներից մինչև փոքր սմբակավորներ։ Երբեմն նրանց անվանում եմ հիմա թռչուններ։

Թևերի բացվածքը 43–53 սմ-ից (գաճաճ արծիվ) մինչև 2,5 մ է (սպիտակապոչ արծիվ), կենդանի զանգվածը՝ 700 գ-ից (գաճաճ արծիվ) մինչև 6, 5 կգ (սպիտակապոչ արծիվ)։ Ոտքերը փետրավորված են մինչև կրնկաթաթերը։ Մատներն ուժեղ են՝ զարգացած մագիլներով։ Ունեն սուր տեսողություն։ Էգը և արուն միագույն են։

Կաղին

Միատուն ծառ է, բարձրությունը՝ 40-50 մ։ Տերևները հերթադիր են, կոշտ, կաշենման, բլթակավոր կամ ամբողջական, ատամնաեզր, կարճ կոթուններով, թավոտ կամ մերկ։ Ծաղիկները միասեռ են, մանր։ Ծաղկում է ապրիլ-մայիսին։ Պտուղը միասերմ կաղին է։ Պարունակում է աղաղանյութեր (տանիդներ), վիտամին C, օսլա և այլն։ Տարածված է կաղնու 6 հիմնական տեսակ՝ արևելյան կամ խոշորառէջ, արաքսյան, վրացական, ծակոտիավոր և այլն։Առաջին 80 տարում կաղնին աճում է դեպի վեր՝ հասնելով մինչև 50 մ բարձրության, իսկ հետո ողջ կյանքի ընթացքում շարունակում է աճել լայնքով (հաստությամբ)։ Պտուղը միասերմ կաղին է՝ հաճախ ամփոփված բաժականման փայտե պտղակալում։ Կաղնին ապրում է 500-600 (երբեմն՝ մինչև 1000 և ավելի) տարի։

Ռուսական ժողովրդական բժշկության մեջ կեղևի եփուկը լայնորեն կիրառվել է արյունային լուծի, խոլերայի, ստամոքսային և աղիքային արյունահոսությունների, առատ դաշտանի, լնդախտի, ռախիտի, սնկային և ծանր մետաղների աղերով թունավորումների, լյարդի և փայծաղի հիվանդությունների, հատկապես պառկելախոցերի ժամանակ և այլն։ Միջին Ասիայի ժողովրդական բժշկության մեջ դեղաբույսի պատրաստուկները հայտնի են որպես ջերմ իջեցնող, ատամնացավը և լուծը դադարեցնող միջոց։ Ն. Պ. Իորիշի ցիտումով, ըստ Կ. Ապինիսի, կաղնու տերևներից և պտուղներից մեղրով թեյը հիանալի միջոց է թոքերի, ստամոքսի և լյարդի մի շարք հիվանդությունների դեպքում։ Նույն ցիտումով, ըստ Էրտելի և Բաուերի, կաղնու պտուղներից և կեղևից պատրաստված մեղրով թեյը օգտակար միջոց է գեղձախտով հիվանդներին։ Ն. Գ. Կովալևան կաղնու կեղևը առաջարկում է նևրալգիաների և տրիխոմոնադային կոլպիտների բուժման համար։ Որոշ տեղերում կեղևի եփուկով բուժում են գլխի ճարպային սեբորեան։ Ժողովրդական բժշկության մեջ բուժական լայն կիրառում ունի կաղնու պտուղներից պատրաստված սուրճը, որը նշանակվում է գեղձախտի և նյարդային ցնցումների ժամանակ։

• Կարդա՛ «Արծիվն ու կաղնին»  բալլադը:
• Բլոգումդ 5-6 նախադասությամբ գրավոր պատմի՛ր բալլադը: Բալադը շատ հետաքրքիր և սովորեցնող էր։ Ինձ շատ դուր եկավ։ Բալադը Կաղինի և արծիվի մասին էր ։Նրանք լավ ընկերներ էին և մի օր հանկարց կռվեցին և ասացին եսուժեղ եմ քան ցանկացածը։ հսկա
• Անծանոթ բառերը բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր:
• վիթխարի- հսկա
• Գրի՛ր, թե ինչ սովորեցրեց քեզ այս բալլադը:
• Որ պետք չե պարզենալ և մեզ համարել ամենան։