Գրել վերլուծական հոդված՝ ընտրելով հետևյալ վերնագրերից մեկը և հրապարակել բլոգում
- նկարագրել « Lidian» ընկերության գործունեությունը Հայաստանում և հարևան երկրներում
- գրել օրենքի այն կետերը, որոնք խախտվել են կամ շրջանցել Ամուլսարի հանքի շահագործմանը թույլտվություն տալու համար
- ձեր քաղաքացիական հայացքը խնդրին, բնապահպանական տեսակետը
- Նախկին և ներկա իշխանությունների դիրքորոշումները, մոտեցումներն ու քայլերը
Ամուլսարի ոսկու հանքի շահագործման հարցը Հայաստանի վերջին տարիների ամենաքննարկվող բնապահպանական և տնտեսական խնդիրներից է։ Այն միավորում է մի քանի կարևոր հարց՝ տնտեսական զարգացում, օտարերկրյա ներդրումներ, աշխատատեղերի ստեղծում, բնության պահպանում և քաղաքացիների առողջության անվտանգություն։ Հանքի շուրջ առաջացած հակասությունները ցույց են տալիս, որ տնտեսական շահերն ու բնապահպանական խնդիրները միշտ չէ, որ համընկնում են։ Հետևաբար, կարևոր է ուսումնասիրել, թե ինչպես են նախկին և ներկա իշխանությունները մոտեցել այս խնդրին և ինչ քայլեր են ձեռնարկել։
Ամուլսարի հանքի ծրագիրն իրականացնող «Լիդիան» ընկերությունը Հայաստանում սկսել է երկրաբանական ուսումնասիրությունները 2000-ականներին, իսկ հանքի շինարարությունը մեկնարկել է 2016 թվականին՝ նախկին իշխանությունների օրոք։ Ծրագիրը դիտարկվում էր որպես խոշոր ներդրումային նախաձեռնություն, որը կարող էր նպաստել Հայաստանի տնտեսության զարգացմանը, նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը և պետական բյուջեի եկամուտների ավելացմանը։
Նախկին իշխանությունների օրոք ընկերությունը ստացել է հանքի շահագործման համար անհրաժեշտ թույլտվությունները։ Սակայն ծրագրի իրականացման ընթացքում առաջացան բնապահպանական մտահոգություններ։ Բնապահպաններն ու տեղի բնակիչների մի մասը մտավախություն ունեին, որ հանքի շահագործումը կարող է վնասել ջրային ռեսուրսներին, ազդել Ջերմուկի՝ որպես առողջարանային քաղաքի զարգացման վրա և վտանգել շրջակա միջավայրը։
Այսպիսով, նախկին իշխանությունների մոտեցման հիմքում հիմնականում ներդրումային ծրագրի իրականացումն ու տնտեսական օգուտներն էին, մինչդեռ բնապահպանական ռիսկերի վերաբերյալ հանրային քննարկումները չհանգեցրին հասարակության բոլոր մտահոգությունների վերացմանը։
2018 թվականի իշխանափոխությունից հետո Ամուլսարի հարցը դարձավ հանրային և քաղաքական լայն քննարկումների առարկա։ Բնապահպանական ակտիվիստներն ու տեղի բնակիչները փակեցին դեպի հանք տանող ճանապարհները՝ պահանջելով դադարեցնել ծրագրի իրականացումը։ Կառավարությունը չեղարկեց ընկերության թույլտվությունները, սակայն հանքի շինարարությունը կանգ առավ։
Հետագա տարիներին կառավարությունը կազմակերպեց ուսումնասիրություններ և քննարկումներ՝ փորձելով պարզել ծրագրի բնապահպանական ռիսկերը։ 2025 թվականի հունվարի 10-ին շրջակա միջավայրի նախարար Հակոբ Սիմիդյանը հայտարարեց, որ հանքի շահագործման գործընթացը կասեցնելու իրավական կամ փաստական հիմքեր այդ պահին չկան։ Նույն տարվա փետրվարին կառավարությունը հաստատեց մինչև 150 միլիոն դոլարի պետական բյուջետային երաշխիքի տրամադրումը՝ ծրագրի ֆինանսավորումը խթանելու նպատակով։ Կառավարությունը նաև ձեռք բերեց ծրագրում 12.5 տոկոս բաժնեմաս։
2026 թվականի օգոստոսին կառավարությունը և «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը ստորագրեցին ազդակիր համայնքների զարգացման համաձայնագիր, որով նախատեսվեց տարեկան 7–9 միլիոն դոլար ուղղել համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացմանը։ Իսկ 2026 թվականի հոկտեմբերի 10-ին պաշտոնապես հայտարարվեց հանքի շահագործման մեկնարկը։
Ներկա իշխանությունները ծրագիրը ներկայացնում են որպես տնտեսական զարգացման հնարավորություն՝ կարևորելով նոր աշխատատեղերը, պետական բյուջեի եկամուտները, ներդրումները և համայնքների ֆինանսական աջակցությունը։ Միաժամանակ կառավարությունը պնդում է, որ բնապահպանական ռիսկերը գնահատվել են, և դրանց կառավարումը հնարավոր է ժամանակակից տեխնոլոգիաների միջոցով։
Նախկին և ներկա իշխանությունների դիրքորոշումների միջև հիմնական տարբերությունը ծրագրի իրականացման քաղաքական գործընթացում է։ Նախկին իշխանությունների օրոք տրվեցին անհրաժեշտ թույլտվությունները և սկսվեց շինարարությունը, իսկ 2018 թվականից հետո ծրագիրը երկար ժամանակ մնաց կասեցված՝ հանրային բողոքների և բնապահպանական մտահոգությունների պատճառով։
Սակայն ներկա իշխանություններն ի վերջո նույնպես աջակցեցին ծրագրի իրականացմանը՝ անցնելով ֆինանսական մասնակցության և պետական երաշխիքների տրամադրմանը։ Այսպիսով, երկու ժամանակաշրջաններում էլ տնտեսական շահերը կարևոր դեր են ունեցել որոշումների կայացման գործում։
Միաժամանակ պետք է նշել, որ ծրագրի վերաբերյալ բնապահպանական մտահոգությունները չեն սահմանափակվում միայն քաղաքական դիրքորոշումներով։ Դրանք պահանջում են շարունակական գիտական ուսումնասիրություններ, անկախ վերահսկողություն և հանրությանը հասանելի տվյալներ։ Հանքի շահագործման թույլատրելիությունը հաստատող իրավական փաստաթղթերի առկայությունը ինքնին չի նշանակում, որ բնապահպանական բոլոր ռիսկերը վերացել են։
Այսօր հիմնական հարցն այլևս միայն այն չէ, թե որ իշխանությունն է աջակցել կամ դեմ եղել ծրագրին։ Ավելի կարևոր է, թե ինչպես կապահովվեն բնապահպանական անվտանգությունը, հանրային վերահսկողությունը և տնտեսական օգուտների արդար բաշխումը։ Ամուլսարի իրական հաջողությունը պետք է գնահատվի ոչ միայն ստացված ոսկու կամ պետական եկամուտների չափով, այլև նրանով, թե որքանով կպահպանվեն բնությունը, ջրային ռեսուրսները և տեղի բնակչության առողջ ու անվտանգ կյանքի պայմանները։
